ج ) راه نجات * مبحث اوّل در علامت ماه رمضان وآن ديدن هلال است ، پس هر كه هلال را ببيند وشكى در ديدن خود نكند ، واجب است بر أو روزهء آن ، هر چند خود تنها ببيند . واگر ديدن هلال به حدّ شياع برسد به اينكه شايع شود ميان جماعتى كه خاطر جمع شود كه ايشان اتّفاق بر دروغ نكرده ، واز خبر دادن ايشان علم يا ظنّ متأخم به أو بنابر قولي به هم رسد يا سى روز از شعبان بگذرد واجب مىشود روزه . واگر چيزى از اينها اتّفاق نيفتد ، اظهر آن است كه شهادت دو عادل قبول مىشود ، خواه هوا صاف باشد وخواه ابر ، وخواه آن دو عادل از خارج بلد باشند يا از داخل آن بلد ، مگر آنكه تهمتى در شهادت ايشان باشد ، چنانكه گمان حاصل شود كه ايشان توهّم كرده‌اند ، واز جمله تهمت آن است كه از سياق بعضي از أحاديث ظاهر مىشود كه جمعى كه صاحبان چشمهاى درست باشند ومانع داخلي وخارجي نباشد ، آنگاه بعضي گويند ما ديديم وباقي گويند كه نديديم به نحوى كه گمان به هم رسد كه ادّعا كنندگان ديدن توهّم كرده‌اند ، كه در اين وقت شهادت ايشان حجّت نخواهد بود . ليكن اشكال در اين است كه در صورت تهمت ، آيا پنجاه نفر معتبر است هر چند كه از قول آن پنجاه نفر نيز يقين به هم نرسد ، يا اينكه در اين وقت اعتبار به يقين به هم رسيدن است چنانكه هرگاه از آن پنجاه نفر نيز يقين به هم رسد كافى باشد ؟ هر دو احتمال در اين مسأله است ، وشايد احتمال ثاني أقوى باشد ، پس معتبر در صورت تهمت وتعارض شهادت ، مناط يقين به هم رسيدن خواهد بود نه گمان ، پس هر جا كه يقين به هم رسد اعتبار دارد اگر چه كمتر از پنجاه باشد ، وهر جا كه يقين به هم نرسد اعتبار ندارد هر چند پنجاه نفر يا زيادة باشد ، پس وارد شدن خصوص پنجاه نفر در حديث بنابراين به عنوان مثال خواهد بود .

--> ( 1 ) * . راه نجات ، بر أساس نسخه خطى شماره 5170 كتابخانه آية الله مرعشى قدّس سرّه ، اين اثر رسالهء عمليهء فارسي است كه مولى محمّد على رشتى بهشتى آن را بر أساس فتاوى استادش صاحب رياض تنظيم وتدوين كرده است . ر ك : الذريعة ، ج 10 ، ص 64 ، ش 70 .